انجمن علمی پدافند زیستی کشور و انجمن علمی پدافند غیر عامل در نظام سلامت

افزایش توان رصد و پایش تهدیدات زیستی

دكتر وحيد عطارد/ کارشناس سازمان دامپزشکی کشور پيشرفتهاي روز افزون بشر در زمينه تكنولوژي وجمع آوري اطلاعات موجبات ايجاد حجم عظيمي از دادهها را فراهم نموده است كه نيازمند پردازش، و تجزيه و تحليل براي ايجاد اطلاعات است. اطلاعاتي كه میتواند به قول برتراندراسل فيلسوف معاصر انگليسي بسياري از مشكلاتي را كه بشر امروزي با آن روبرو است حل كند يا به عبارتي ديگر مرهمي بر زخمهايش باشد.

در اين ارتباط سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي با تاريخچه بشر از زماني كه بر ديوار غارها راهها را نقاشي كرده است عجين بوده و از آنجا كه جغرافيا نه فقط به معناي آب و هوا و كوهها و رودخانههاست كه كل محيط زندگي را تشكيل میدهد و هر پديدهای متاثر از تاثيرات محيطي است، توجيه وقوع پديدهها بدون در نظر گرفتن اين تاثيرات نتيجهای قابلقبول به دست نخواهد داد. امروزه كمتر جايي را در روي كره زمين میتوان يافت كه شناخته نشده باشد و به راستي تحقيقات علمي انجام شده در زمينههاي مختلف حقايق زيادي را در زمينه موجودات و اكولوژي محيط و تاثيرات آنها بر يكديگر مكشوف نموده است ولي نتايج آنها هنوز قليل است و نيازمند تحقيقات كاملتر و بيشتري است زيرا كه دستنيافتهها بسيار است و بشر فقط ذرهای از حقايق را میداند.

شكي نيست كه مجموعه دادههاست كه حقايق را میتوانند بيان كنند. در وهله نخست اگر تعداد اين دادهها كم باشد به راحتي با امكانات ساده قابليت پردازش و تجزيه و تحليل دارد ولي اگر اين حجم اطلاعات بيشتر شود عملا امكان تجزيه و تحليل آنها را با امكانات ساده امكانپذير نيست و بايد براي آنها چارهانديشي كرد و شايسته است با استفاده از تكنولوژيهاي مدرن نسبت به اين مهم اقدام نمود كه در اين ارتباط سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي میتوانند وسيلهای مطلوب و ممتاز باشند.
در اين ميان بیماریها و اطلاعات مربوط به آنها از آنجا كه موجبات خسارات اقتصادي و جاني را ايجاد مینمايند اهميت ويژهای در زندگي بشر بازي میكنند. شيوههاي مدرن برخورد با بیماریها مشتمل فرايندها و مراحلي است كه میتواند منجر به ايجاد دادههاي زياد گردد و اهميت مراقبت بیماریها بهعنوان تنها سامانه پيگيري مستمر پديدهها بهخصوص بیماریها براي كنترل و ريشهكني آنها غير قابل انكار است.
در اين ارتباط سامانههاي اطلاعات جغرافيايي بهعنوان پايگاه دادههاي ويژه و تخصصي براي جمعآوري، ذخيرهسازي، بازيابي و تجزيه و تحليل دادههايي كه داراي مختصات جغرافيايي هستند ابزاري توانمند و كارآمد براي تصميمگيري است و در عرصههاي مختلف مديريتي، برنامهريزي، مطالعاتي و تحقيقياتي از اهميت زيادي برخوردار و نقش ارزشمندي را بازي میكند. به همين جهت سعي شده است اين سامانه در سازمان دامپزشكي كشور براي افزايش توان كنترل و ريشهكني بیماریها مورد استفاده قرار گيرد كه چگونگي اجراي آن همراه با عملكرد فعلي شرح داده خواهد شد.
سامانه اطلاعات جغرافیایی، به هر سامانهای که برای جمعآوری، ذخیرهسازی، آنالیز و مدیریت دادههایی که از نظر جغرافیایی به مختصات زمین مرتبط میگردند، اطلاق میشود و به عبارت دیگر هر سامانه اطلاعاتی که قادر به جمعآوری، ذخیره، ویرایش، آنالیز، اشتراک و نمایش اطلاعاتی است که دارای مختصات جغرافیایی هستند.
تکنولوژی سامانه اطلاعات جغرافیایی برای بررسیهای علمی، مدیریت منابع، مدیریت سرمایه، ارزیابی صدمات محیطی، طراحی شهری، نقشهبرداری، جرمشناسی، تاریخ، حراجی، بازاریابی و پشتیبانی و لجستیک و ساير شاخههاي علوم مورد استفاده قرار میگیرد.
حدود 1550 سال پیش روی دیوار غارهای نزدیک لاسکوي فرانسه و کرومانیون شکارچیان نقشه حیواناتی را که شکار کردهاند کشیدهاند. در کنار این نقشهها راهها و علائمی مشاهده میشود که میتوان نتیجه گرفت احتمالا راه مهاجرت آنها نشان داده شده است. با مقایسه این موارد با تکنولوژی مدرن، این موارد ثبت شده اولیه تقلیدی از دو اصل مسلم سامانههای مدرن اطلاعات جغرافیایی است: تصویری که با اطلاعات ویژه جغرافیایی مرتبط شده است.
طی زمان انسان به مناسبتهای مختلف از این اطلاعات بهره جسته است که مهمترین آنها را در کشتیرانی و دریانوردی و امور نظامي میتوان نام برد.
احتمالا اولین استفاده از روش اطلاعات جغرافیایی علمی در زمينه بهداشت به سال 1854 برمیگردد زمانی که جان اسنو (John Snow) توانست موضوع وقوع بیماری وبا در شهر لندن را با استفاده از نمایش نقاط روی نقشه که نمایشگر محل وقوع موارد بیماری بود نمایش دهد و به این طریق منبع اصلی بیماری را مشخص نماید: پمپ آبي آلوده منشا و در قلب کانونهای وبا بود.
اساس سيستم اطلاعات جغرافيايي مبتي بر 2500 سال اکتشاف، تحقيق و تئوري پردازي جغرافيايي است. در اوايل سالهاي 1960، دولت کانادا شروع به طراحي و استفاده از يک سري امکانات کامپيوتري براي ايجاد، ذخيرهسازي، پردازش، آناليز و بهرهبرداري از دادههاي جغرافيايي براي مديريت منابع طبيعي مینمايد. اين اولين سيستم اطلاعات جغرافيايي که به نام سيستم اطلاعات جغرافيايي کانادا ناميده میشود فتح بابي براي سعي و کوشش جهانيان براي حل مشکلات مکاني مرتبط با مديريت منابع طبيعي گرديد. بعد از 40 سال توسعه، اکنون سيستم اطلاعات جغرافيايي تکيهگاه اصلي حل مسائل جغرافيايي نهتنها در زمينه منابع طبيعي است بلکه هزاران مقوله فيزيکي و کوشش بشري از جرمشناسي و آناليز بیماریها و پيشگيري آنها تا مسيريابي اضطراري و تجارت و آناليز مکاني صنعتي، از طراحي شهري و منطقهای تا تحقيقات علمي و شناسايي دادههاي مکاني و از اختراع و مديريت امکانات تا شبيهسازي نظامي را دربرمیگيرد. کاربرد سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي بسيار زيادند و هنوز در حال رشد هستند.
در ايران نيز همانند ساير كشورهاي جهان استفاده از اطلاعات جغرافيايي به صورت دستي سالها در زمينه دريانوردي و كشتيراني و نقشهبرداري مورد استفاده قرار گرفته است. در سال 1374 موضوع شوراي ملي كاربران سامانه اطلاعات جغرافيايي تشكيل و مقرر گرديد با ايجاد شوراي استاني مرتبط با موضوع نسبت به ايجاد پايگاه دادههاي سامانه اطلاعات جغرافيايي كشور توسط سازمان نقشهبرداري كشور اقدام شود. كه اين مهم در سال 1389 تقريبا تكميل گرديده است. وزارت جهاد سازندگي وقت نيز از اعضاي شوراي ملي كاربران بود و از آنجا كه سازمان دامپزشكي نيز از زير مجموعههاي اين وزارتخانه محسوب ميگرديد از اعضاي اين شورا بود و نمايندهای نيز در اين شورا داشت). در آن زمان اقداماتي كه در جهت راهاندازي سامانه اطلاعات جغرافيايي در دفتر بررسي، آموزش و مراقبت بیماریهاي دامي انجام شد به نتيجه نرسيد كه مهمترين دليل آن عدم وجود دادههاي مكاني مرتبط با ساختار دامي كشور بود كه وجود نداشت. در آن زمان نمايش مكاني بیماریها با استفاده از نقشه كشوري و رنگآميزي يك استان بهعنوان آلوده انجام میگرديد كه مثالي از آن در زير نمايش داده میشود كه بهدليل نداشتن دادههاي مكاني سامانه اطلاعات جغرافيايي تلقي نميشود (نقشه - نمايش محل وقوع بيماري).
 لزوم اجراي سامانه اطلاعات مكاني بیماریهاي دامي
سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي سيستمهاي هستند که میتوانند با استفاده از دادههاي مرتبط با پديدهها اطلاعات روشن و منطقي مرتبط با پديده را به صورت لايههاي اطلاعاتي در اختيار محقق يا تصميمگيرنده قرار دهند.
امروزه کمتر جايي در روي کره زمين وجود دارد که شناخته نشده باشد. استفاده از کامپيوتر و ماهواره اين امکان را فراهم ساخته که بتوان نقشههاي دقيقي از کره زمين برداشت و زمينه مطالعات عميقتري را به وجود آورد.
همه موجودات روي کره زمين زندگي میکنند و بديهي است که همگي به شکلي از آن بهره میبرند و براي ادامه زندگي با شرايط موجود روي زمين در چالش مداوم هستند. مسلم است که از وضعيت و شرايط آن تاثير میپذيرند و با شرايط آن سازگاري نموده و براي ادامه حيات در تعامل و تضاد با تغييرات طبيعت آن قرار میگيرند. از اين رو با مطالعه موجودات و شرايط طبيعي حاکم بر آنها که در علم بهداشت ارکان اصلي علم اپيدميولوژي را میسازند میتوان سناريوي دقيقي را نوشت که امکان ايجاد تغيير در آن در هر لحظه از زمان برای تخمین تاثیر پدیده و روند آتی آن، فراهم گردد.
در اين ارتباط با جمعآوري دادههاي مرتبط با عامل، ميزبان و محيط به صورت لايههاي اطلاعاتي، سامانه اطلاعات جغرافیایی میتواند اطلاعات را با يکديگر مرتبط نموده و واقعيت آنچه را در محيط میگذرد به صورت نقشههاي قابل مطالعه و اطلاعات زنده در اختيار محقق قرار دهد. براي روشن شدن موضوع میتوان به انتقال بيماري تب برفکي از طريق باد اشاره نمود که اولين بار توسط اين سيستم محقق شد يا اينکه بيماري تب دره ريفت در ارتفاع خاصي میتواند وقوع يابد و منحصر به منطقه جغرافيايي خاصي است بديهي است که در صورت مهيا شدن اين محيط در مناطق ديگر، بیماری وقوع خواهد يافت.
تاثیر نامطلوب بیماریها روی بهداشت انسان و دام و زیانهای اقتصادی ناشی از آنها اولویت و اهمیت کنترل و ریشهکنی آنها را توجیه مینماید. اعمال معیارهای کنترلی بدون تعیین عوامل خطر مرتبط با بیماریها منجر به کنترل بیماریها نخواهد شد و فقط صرف هزینههای گزاف خواهد بود. افزايش روز افزون تجارت بينالمللي که هم اکنون شاهد آن هستيم نیز از عوامل خطر مترتب بر گسترش بیماریها محسوب میگردد و نیازمند توجه ویژهای است.
بهطور کلی پارامترهای اصلی اپیدمیولوژی (عامل، میزبان و محیط) تعیینکننده شیوع، بروز، توزیع و تاثیرات نامطلوب اجتماعی واقتصادی بیماریها هستند ولی باید دانست که در حقیقت پارامترهای واقعی بسیار زیادند و ارتباط بین آنها منعکسکننده وضعیتهای خاص خواهد بود و شکی نیست که این موضوع منحصر به محیط خاصی نیست و مشمول تمامی محیطهاست.
از این رو اجرای سامانه اطلاعات جغرافیایی بیماریهای دامی با ایجاد نرمافراز بانک اطلاعات بیماریهای دامی كه گزارش وقوع بیماریها را جمعآوري مينمايد و ارتباط آن با دادههای مربوط به موقعیت جغرافیایی واحدهای دامداري (در اين طرح به نام واحدهاي اپيدميولوژي خوانده میشود) که شامل دادههای جمعیتی هر واحد نیز است با توان ایجاد لایههای اطلاعاتی مناسب و نقشههای هوشمند به منظور بررسی شایان بیماریها و اجرای روشهای کنترلی مناسب به مورد اجرا گذاشته شد. شکی نیست که توانمندیهای این سامانهها موجبات استفاده از آنها را با سرعتي فزاينده و در ابعادي بسیار وسيع فراهم آورده است.

خوانده شده 1362 بار اصلاح شده شنبه, 12 اسفند 1396 07:16

لینک خبر:



برای ارسال نظر لطفا وارد سایت شوید

انجمن علمی پدافند زیستی کشور و انجمن علمی پدافند
غیر عامل در نظام سلامت

تصاویر

Top